VIỆN NGHIÊN CỨU HÁN NÔM

VIỆN NGHIÊN CỨU HÁN NÔM

SỨ MỆNH ĐÁNH THỨC TIẾNG NÓI NGÀN NĂM, NHỮNG DI SẢN CỦA TIỀN NHÂN

Có những câu chuyện lịch sử không nằm trong sách giáo khoa. Có những chiến công chưa được kể trọn vẹn, những danh nhân chưa được hậu thế biết đến đầy đủ, những dòng tộc mang trong mình truyền thống dựng nước và giữ nước đang lặng lẽ hiện diện qua từng tấm bia đá, từng trang gia phả, từng đạo sắc phong và những bản thần tích đã nhuốm màu thời gian.

Và ở đó, có một sứ mệnh đặc biệt: làm cho những di sản tưởng như im lặng ấy cất lên tiếng nói của lịch sử.

Khi bia đá cất lời, lịch sử được đánh thức

Thời gian có thể làm phai màu giấy mực, bào mòn những dòng chữ khắc trên đá, khiến những tư liệu quý nằm sâu trong các ngôi đình, ngôi đền, nhà thờ họ và những tủ sách gia đình dần bị lãng quên. Nhưng thời gian không thể xóa đi hoàn toàn những dấu tích mà cha ông đã để lại.

Trên những tấm bia cổ là tên tuổi người xưa, những sự kiện lịch sử, những đóng góp cho dân tộc và đất nước. Trong những trang gia phả là hành trình hình thành, phát triển của một dòng họ, những thế hệ tiền nhân, những người đã khai cơ lập nghiệp, mở mang bờ cõi, bảo vệ quê hương và gìn giữ nếp nhà. Trong những đạo sắc phong, thần tích, ngọc phả, câu đối, hoành phi là ký ức về những nhân vật lịch sử, những bậc tiền nhân được cộng đồng tôn kính, những giá trị văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Mỗi hiện vật có thể chỉ là một mảnh ghép nhỏ. Nhưng khi được nghiên cứu, đối chiếu, giải mã và đặt trong bối cảnh lịch sử phù hợp, những mảnh ghép ấy có thể kết nối thành một bức tranh rộng lớn về lịch sử dân tộc.

Đó cũng chính là ý nghĩa sâu sắc của công tác nghiên cứu Hán Nôm: không chỉ đọc lại những dòng chữ cổ, mà còn tìm cách hiểu con người, thời đại, sự kiện và những giá trị lịch sử, văn hóa được gửi gắm trong từng dòng chữ ấy.

Những nhà khoa học, người nối nhịp cầu giữa quá khứ và hiện tại. Đằng sau mỗi tư liệu cổ được công bố là sự lao động nghiêm túc, bền bỉ và thầm lặng của các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu, những người có chuyên môn về Hán Nôm, lịch sử, văn hóa, văn bản học và các lĩnh vực liên quan.

Họ có thể dành nhiều ngày để khảo sát một tấm bia đã phong hóa; nhiều tháng để phiên âm, dịch nghĩa một văn bản cổ; nhiều năm để sưu tầm, phân loại, đối chiếu những tư liệu đang được lưu cất tại nhiều địa phương. Có những chữ chỉ còn lại một phần, có những văn bản bị thất lạc hoặc sao chép qua nhiều đời, có những câu chuyện được truyền tụng trong dân gian nhưng cần được kiểm chứng bằng nhiều nguồn sử liệu.

Công việc ấy đòi hỏi không chỉ kiến thức uyên thâm mà còn cả sự kiên nhẫn, đức tính cẩn trọng và tinh thần tôn trọng sự thật lịch sử. Một dòng chữ được đọc đúng có thể làm sáng tỏ tên tuổi một nhân vật. Một niên đại được xác định chính xác có thể giúp làm rõ một sự kiện. Một bản gia phả được đối chiếu với văn bia, sắc phong và chính sử có thể mở ra hướng nghiên cứu mới về lịch sử một dòng họ, một vùng đất hoặc một cộng đồng cư dân.

Những nhà nghiên cứu đã đưa những hình ảnh, thông tin lịch sử đã diễn ra trong quá khứ. Họ giúp hậu thế nhận diện, giải thích và hiểu rõ hơn những gì lịch sử đã để lại.

Bằng tri thức và phương pháp khoa học, họ đang dựng nên những nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại, để những giá trị của tiền nhân không chỉ được lưu giữ trong ký ức mà còn được tiếp cận, nghiên cứu và truyền lại cho các thế hệ mai sau.

Từ một trang gia phả đến lịch sử của một dòng tộc, từ một dòng tộc đến lịch sử dân tộc. Lịch sử đất nước không chỉ được làm nên bởi các triều đại, những cuộc chiến tranh hay các quyết sách lớn. Lịch sử còn được tạo thành từ cuộc đời của hàng triệu con người, từ những cộng đồng cư dân, những làng quê, những dòng họ đã bền bỉ lao động, sáng tạo, bảo vệ quê hương và đóng góp cho sự trường tồn của dân tộc.

Trong dòng chảy ấy, gia phả không đơn thuần là cuốn sách ghi tên các thế hệ. Nếu được bảo tồn, nghiên cứu và kiểm chứng đúng phương pháp, gia phả còn có thể cung cấp những thông tin quan trọng về quan hệ huyết thống, quá trình di cư, lập làng, phát triển kinh tế, giáo dục, phong tục, tín ngưỡng và những đóng góp của các thế hệ tiền nhân.

Một dòng họ có thể lưu giữ ký ức về người mở đất, người dựng làng, người có công bảo vệ quê hương, người đỗ đạt thành danh, người tham gia các cuộc kháng chiến hoặc người đóng góp cho sự phát triển của đất nước. Những thông tin ấy, khi được đối chiếu với văn bia, sắc phong, địa chí, chính sử và các nguồn tư liệu độc lập khác, có thể góp phần bổ sung những góc nhìn quý giá cho việc nghiên cứu lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc.

Bởi vậy, nghiên cứu lịch sử dòng họ không chỉ dừng lại ở niềm tự hào của một gia đình hay một cộng đồng. Khi được thực hiện, đó còn là một con đường để tìm hiểu lịch sử xã hội, nhận diện những giá trị văn hóa và hiểu sâu sắc hơn sự gắn bó giữa mỗi gia đình, mỗi dòng tộc với vận mệnh đất nước.

Niềm tự hào chân chính không chỉ đến từ việc chúng ta có những bậc tiền nhân hiển hách, mà còn từ việc chúng ta hiểu đúng về họ, trân trọng những đóng góp có thật và biết tiếp nối những giá trị tốt đẹp bằng trách nhiệm của thế hệ hôm nay.

Những anh hùng của lịch sử và khát vọng tìm về cội nguồn. Trong kho tàng di sản của dân tộc, có những nhân vật lịch sử đã được ghi danh trong chính sử; cũng có những nhân vật gắn với truyền thuyết, tín ngưỡng và ký ức cộng đồng qua nhiều thế hệ. Có những người đã được nghiên cứu tương đối đầy đủ, nhưng cũng có những nhân vật mà tư liệu còn phân tán, cần tiếp tục được sưu tầm, đối chiếu và làm sáng tỏ.

Với những nhân vật như Đức Thánh Tam Giang – Trương Hống, Trương Hát, việc nghiên cứu các thần tích, ngọc phả, sắc phong, văn bia, câu đối, hoành phi và những tư liệu liên quan có thể góp phần làm rõ hơn lịch sử hình thành tín ngưỡng thờ phụng, ký ức của cộng đồng và những lớp văn hóa được bồi đắp qua thời gian.

Viện nghiên cứu Hán Nôm luôn đồng hành trong công tác nghiên cứu lịch sử dòng họ.

Điều đáng quý không chỉ là tìm kiếm những bằng chứng để khẳng định niềm tin vốn có, mà còn là kiên trì tìm hiểu từng nguồn tư liệu, xác định niên đại, xuất xứ, quá trình lưu truyền và mức độ tin cậy của những lưu truyền. Phân biệt giữa sự kiện lịch sử có căn cứ, truyền thuyết dân gian và những cách diễn giải hình thành trong các thời kỳ khác nhau.

Chính sự thận trọng ấy làm nên giá trị của nghiên cứu khoa học. Bởi càng yêu quý công đức của các bậc tiền nhân, chúng ta càng cần tôn trọng sự thật; càng tự hào về truyền thống, chúng ta càng có trách nhiệm gìn giữ sự chính xác và tính trung thực của lịch sử.

Mỗi tư liệu được phát hiện, mỗi văn bản được giải mã, mỗi dấu tích được xác minh đều có thể góp thêm một phần ánh sáng vào hành trình tìm về cội nguồn.

Viện Nghiên cứu Hán Nôm thuộc Viện Hàn Lâm Khoa học Việt Nam, cùng các cơ quan nghiên cứu, các nhà khoa học và những người làm công tác bảo tồn di sản, có vai trò quan trọng trong việc sưu tầm, bảo quản, phiên dịch, nghiên cứu và khai thác giá trị của di sản Hán Nôm trong kho tàng văn hóa Việt Nam.

Đó là công việc vừa mang tính học thuật, vừa mang ý nghĩa xã hội sâu sắc. Bởi một tư liệu được lưu giữ an toàn là một tài sản văn hóa được bảo vệ; một tư liệu được nghiên cứu và công bố có hệ thống là một nguồn tri thức có cơ hội đến với đông đảo công chúng; một câu chuyện lịch sử được trình bày có căn cứ sẽ giúp thế hệ hôm nay hiểu sâu hơn về nguồn cội của mình.

Sứ mệnh ấy không chỉ nằm trong những thư viện, phòng lưu trữ hay các công trình nghiên cứu chuyên sâu. Nó còn mở ra cơ hội kết nối giữa giới khoa học với người dân các địa phương, các di tích, các dòng họ và cộng đồng đang trực tiếp gìn giữ những tư liệu quý.

Mỗi gia đình có một cuốn gia phả cổ, mỗi dòng họ lưu giữ một đạo sắc phong, mỗi địa phương còn những tấm bia đá hay bản thần tích quý đều có thể trở thành một phần của hành trình bảo tồn ký ức dân tộc. Khi các tư liệu được tiếp nhận, bảo quản, khảo sát và nghiên cứu đúng phương pháp, giá trị riêng của chúng có thể được đặt trong một hệ thống tri thức rộng lớn hơn.

Đó là hành trình đưa di sản ra khỏi nguy cơ bị lãng quên, đưa tư liệu từ những bộ sưu tập riêng lẻ đến không gian nghiên cứu chung, đưa tri thức từ những trang văn bản cổ đến với thế hệ ngày nay bằng ngôn ngữ dễ hiểu, bằng các công trình khoa học, triển lãm, sách, phim tài liệu và những hoạt động giáo dục di sản.

Một dân tộc biết trân trọng quá khứ sẽ có thêm nền tảng để hiểu hiện tại và định hướng tương lai. Nhưng quá khứ chỉ thực sự sống trong đời sống hôm nay khi những di sản được gìn giữ, những tư liệu được nghiên cứu và những giá trị tốt đẹp được truyền lại bằng sự hiểu biết.

Những tấm bia đá có thể im lặng hàng trăm năm. Những trang gia phả có thể nằm yên trong rương gỗ qua nhiều thế hệ. Những bản sắc phong có thể phai màu theo thời gian. Nhưng nếu có người tìm đọc, có nhà khoa học nghiên cứu, có cộng đồng cùng gìn giữ và có thế hệ trẻ tiếp nhận, những di sản ấy vẫn có thể tiếp tục kể câu chuyện của mình.

Câu chuyện về những con người đã sống, đã cống hiến và đã hy sinh. Câu chuyện về những dòng tộc đã vượt qua bao biến thiên của lịch sử. Câu chuyện về những vùng đất được khai phá, những làng quê được dựng xây, những giá trị văn hóa được gìn giữ và những thế hệ đã góp phần làm nên hình hài đất nước Việt Nam hôm nay.

Và trong hành trình ấy, những người làm công tác nghiên cứu Hán Nôm chính là những người kiên trì lắng nghe tiếng nói của quá khứ, bằng tri thức, bằng trách nhiệm khoa học và bằng tình yêu đối với di sản dân tộc.

Bởi lịch sử không mất đi khi trang sách khép lại. Lịch sử chỉ có nguy cơ bị lãng quên khi những dấu tích của tiền nhân không còn được ai tìm đọc, nghiên cứu và gìn giữ.

Đánh thức tiếng nói từ bia đá, giải mã ký ức trong trang gia phả, làm sáng tỏ những giá trị của tiền nhân, đó không chỉ là công việc của các nhà khoa học, mà còn là trách nhiệm chung của tất cả chúng ta đối với cội nguồn và tương lai dân tộc.

Để từ những dòng chữ cổ hôm qua, thế hệ hôm nay hiểu thêm về mình; để niềm tự hào không chỉ là cảm xúc, mà trở thành tri thức; và để tiếng nói của lịch sử, sau hàng trăm, hàng nghìn năm, vẫn tiếp tục vang vọng trong tâm thức các thế hệ người Việt Nam mai sau.

BAN TRUYỀN THÔNG HỘI ĐỒNG HỌ TRƯƠNG VIỆT NAM