LƯU GIỮ HỒN THIÊNG VÀ NIỀM TỰ HÀO DÒNG HỌ

ĐỀN NHỊ TRƯƠNG

Nghĩa cử cung tiến phục dựng văn bia của ông Trương Văn Hiền, Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới. Phó Chủ tịch Hội đồng họ Trương Nghệ Tĩnh

Một tấm lòng tri ân, một di sản trao truyền cho hậu thế.

Trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, có những bậc Tiền nhân đã để lại dấu ấn sâu đậm bằng những đóng góp to lớn cho sự nghiệp xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước. Trong đó, người họ Trương Việt Nam là một dòng họ có truyền thống lịch sử lâu đời, với nhiều thế hệ danh nhân, tướng lĩnh, nhà văn hóa, nhà khoa học và những người con ưu tú đã góp phần làm rạng danh quê hương, đất nước.

Lịch sử một dòng họ không chỉ được viết nên bởi những tên tuổi lớn, những chiến công hiển hách hay những trang vàng trong sử sách, mà còn được lưu giữ trong ký ức của cộng đồng, trong gia phả, thần tích, sắc phong, văn bia, đình đền, miếu mạo và những phong tục thờ phụng tổ tiên được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Đối với người Việt Nam, đạo lý uống nước nhớ nguồn, ăn quả nhớ người trồng cây đã trở thành một giá trị văn hóa bền vững. Với người họ Trương, hướng về tổ tiên, tưởng nhớ các bậc Tiền nhân không chỉ là tình cảm huyết thống mà còn là trách nhiệm gìn giữ danh dự, truyền thống và cội nguồn của dòng họ.

Mỗi ngôi đền, mỗi tấm bia, mỗi di tích gắn với lịch sử dòng họ đều là một phần ký ức thiêng liêng cần được trân trọng, bảo tồn và trao truyền cho các thế hệ ngàn đời mai sau.

Nhắc đến những dấu ấn lịch sử của dòng họ Trương, không thể không nhắc tới hai vị danh tướng Trương Hống và Trương Hát, những nhân vật gắn liền với tín ngưỡng thờ Đức Thánh Tam Giang trong lịch sử văn hóa dân gian Việt Nam.

Theo các thần tích và truyền thuyết dân gian được lưu truyền, hai ông là những vị tướng tài dưới thời Triệu Việt Vương, có công lớn trong cuộc kháng chiến chống quân Lương xâm lược vào thế kỷ VI.

Hai vị được nhân dân ngưỡng vọng bởi tài năng quân sự, lòng trung nghĩa, khí phách kiên cường và tinh thần đặt lợi ích quốc gia, dân tộc lên trên lợi ích cá nhân.

Truyền thuyết kể rằng, sau khi Triệu Việt Vương thất thế, hai ông không chịu khuất phục trước thế lực mà mình cho là phản nghịch, giữ trọn khí tiết của người trung thần. Sau khi mất, hai ông được nhân dân các địa phương tôn thờ, lập đền thờ và trở thành những vị thần linh thiêng trong tín ngưỡng dân gian.

Tín ngưỡng thờ Đức Thánh Tam Giang được lưu truyền rộng rãi ở vùng Kinh Bắc và các địa phương ven sông Cầu, sông Thương, sông Cà Lồ cùng nhiều vùng đất khác.

Hình tượng hai vị danh tướng họ Trương đã vượt khỏi phạm vi một câu chuyện lịch sử để trở thành biểu tượng của lòng yêu nước, tinh thần trung nghĩa, ý chí bảo vệ giang sơn và đạo lý sống có trước có sau. Đó cũng là những giá trị mà các thế hệ người họ Trương hôm nay, mai sau có trách nhiệm tiếp tục gìn giữ và phát huy. Điều đáng tự hào là trong tâm thức của các thế hệ người Việt, những người anh hùng khi còn sống có công với nước, khi mất được nhân dân tôn kính, thờ phụng. Đó là sự ghi nhận cao quý nhất của nhân dân đối với những người đã dành cuộc đời mình cho đất nước.

Nằm bên bờ nam sông Cầu, tại khu vực ngã ba Xà, thuộc vùng đất Xà Đoài, xã Tam Giang, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh (cũ), Đền Xà (Đền Nhị Trương)  là một di tích gắn liền với tín ngưỡng thờ phụng hai vị danh tướng Trương Hống, Trương Hát. Đây là vùng đất có vị trí đặc biệt trong lịch sử, gắn với hệ thống sông ngòi và phòng tuyến sông Như Nguyệt, nơi ghi dấu chiến công chống quân Tống của quân dân Đại Việt dưới sự chỉ huy của Thái úy Lý Thường Kiệt vào năm 1077.

Trong không gian văn hóa ấy, Đền Xà (Đền Nhị Trương)  không đơn thuần là một công trình thờ tự. Ngôi đền còn là nơi lưu giữ ký ức lịch sử, tín ngưỡng dân gian và sự tôn kính của cộng đồng đối với những người anh hùng họ Trương.

Theo các tư liệu và truyền thuyết được lưu truyền, Đền Xà (Đền Nhị Trương)  gắn với câu chuyện hai vị Thánh Tam Giang hiển linh phù trợ quân dân Đại Việt trong cuộc kháng chiến chống quân Tống. Đặc biệt, nơi đây còn gắn với truyền thuyết về bài thơ thần:

Nam quốc sơn hà Nam đế cư,
Tiệt nhiên định phận tại thiên thư.
Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm,
Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư.

Bài thơ đã trở thành biểu tượng thiêng liêng của ý chí độc lập, chủ quyền và tinh thần bất khuất của dân tộc Việt Nam. Câu chuyện về sự hiển linh thuộc về không gian tín ngưỡng và truyền thuyết dân gian, nhưng giá trị lịch sử, văn hóa của Đền Xà (Đền Nhị Trương)  là điều cần được trân trọng, nghiên cứu và bảo tồn.

Đối với người họ Trương, Đền Xà (Đền Nhị Trương) mang một ý nghĩa đặc biệt. Đó là nơi con cháu hướng về những bậc Tiền nhân cùng mang họ Trương đã có công với đất nước; là địa chỉ để các thế hệ gặp gỡ trong sự thành kính, cùng tưởng nhớ công đức người xưa và nhắc nhở nhau về trách nhiệm đối với dòng họ, quê hương. Đến với Đền Xà (Đền Nhị Trương)  không chỉ là một chuyến hành hương về chốn linh thiêng, mà còn là hành trình trở về với những giá trị lịch sử và văn hóa đã được hun đúc qua hàng nghìn năm.

Đứng trước nơi thờ phụng Đức Thánh Tam Giang, mỗi người con họ Trương có quyền tự hào về những dấu ấn mà các bậc tiền nhân cùng mang họ Trương đã để lại trong lịch sử dân tộc. Nhưng niềm tự hào ấy cũng đặt ra một trách nhiệm: phải sống xứng đáng với truyền thống, giữ gìn danh dự dòng họ và tiếp tục đóng góp cho quê hương, đất nước.

Thời gian có thể làm phai mờ nhiều dấu tích, những biến động của lịch sử có thể khiến một số di vật, văn bản và công trình cổ không còn nguyên vẹn. Nhưng ký ức về tiền nhân và những giá trị văn hóa của dòng họ thì không thể để mai một. Chính vì vậy, việc bảo tồn, tu bổ và phục dựng các công trình văn hóa, lịch sử tại những địa chỉ tâm linh như Đền Xà (Đền Nhị Trương)  có ý nghĩa hết sức quan trọng. Trong đó, văn bia là một hình thức lưu giữ ký ức đặc biệt.

Một tấm bia đá không chỉ là vật thể kiến trúc hay một sản phẩm mỹ thuật. Đó còn là nơi ghi lại những thông tin, sự kiện, nhân vật, công đức và những giá trị mà thế hệ đi trước muốn gửi lại cho thế hệ sau. Đặc biệt, việc phục dựng văn bia cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa giá trị lịch sử, kiến trúc truyền thống, mỹ thuật cổ và không gian văn hóa của di tích.

Tấm bia cần được thiết kế theo phong cách mỹ thuật truyền thống phù hợp với thời kỳ lịch sử và đặc trưng kiến trúc của Đền. Từ tỷ lệ, hình dáng, chất liệu đá, phần đế, mái bia, đường nét chạm khắc, hoa văn trang trí đến bố cục chữ đều cần được nghiên cứu cẩn trọng. Những họa tiết truyền thống như rồng, mây, hoa văn cổ, các đường diềm trang trí cần được lựa chọn phù hợp, tránh sự tùy tiện hoặc pha trộn những yếu tố không cùng thời đại. Đặc biệt, nội dung văn bia phải được đối chiếu với tư liệu lịch sử, thần tích, sắc phong và các tài liệu có liên quan. Những thông tin chưa đủ căn cứ cần được phân biệt rõ với truyền thuyết và tín ngưỡng dân gian. Bởi một tấm bia có giá trị không chỉ ở sự bền vững của đá, mà còn ở độ tin cậy của nội dung và tính chân thực của lịch sử. Chúng ta phục dựng văn bia hôm nay không phải để tạo nên một công trình mới đơn thuần, mà là để gìn giữ tinh thần của di tích, bảo tồn ký ức lịch sử và giúp hậu thế có thêm những chứng tích để tìm hiểu về tiền nhân.

Với lòng thành kính và tình cảm sâu nặng hướng về cội nguồn, ông Trương Văn Hiền, Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới Phó Chủ tịch Hội đồng họ Trương Nghệ Tĩnh đã phát tâm cung tiến kinh phí phục dựng văn bia tại Đền Xà (Đền Nhị Trương). Đây là một nghĩa cử đáng trân trọng, thể hiện tấm lòng của người con họ Trương đối với các bậc Tiền nhân, đồng thời góp phần thiết thực vào công cuộc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, lịch sử của dòng họ. Có thể có nhiều cách để thể hiện lòng biết ơn tổ tiên: có người dành công sức nghiên cứu gia phả, sưu tầm thần tích; có người tâm huyết phục dựng di tích; có người đóng góp kinh phí xây dựng nhà thờ họ, tu bổ đình đền; có người miệt mài kết nối con cháu, tổ chức các hoạt động hướng về nguồn cội.

Mỗi việc làm đều đáng quý nếu được thực hiện bằng sự chân thành và tinh thần trách nhiệm. Ông Trương Văn Hiền cung tiến phục dựng văn bia Đền Xà (Đền Nhị Trương) là một hành động cụ thể. Điều đáng quý không chỉ nằm ở giá trị vật chất của công trình, mà còn ở tấm lòng của người cung tiến. Đó là mong muốn góp phần để những dấu tích lịch sử được lưu giữ, để nơi thờ phụng tiền nhân thêm trang nghiêm và để con cháu nhiều thế hệ sau vẫn có thể tìm về, nhận biết và tự hào về truyền thống của dòng họ. Một người có thể làm nên một công trình, nhưng giá trị của công trình ấy sẽ thuộc về cộng đồng và các thế hệ mai sau. Một tấm bia có thể được dựng lên trong một thời điểm, nhưng ý nghĩa của nó sẽ còn mãi với thời gian.

Thế hệ hôm nay có điều kiện tiếp cận khoa học, công nghệ và những phương tiện hiện đại để nghiên cứu, lưu trữ, phục dựng và giới thiệu lịch sử. Nhưng dù ở thời đại nào, những giá trị căn bản của đạo lý làm người vẫn không thay đổi. Đó là lòng biết ơn tổ tiên, sự kính trọng tiền nhân, tình nghĩa anh em, trách nhiệm với cộng đồng và ý thức gìn giữ truyền thống gia đình, dòng họ, luôn xác định việc sưu tầm, nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa của dòng họ là một nhiệm vụ có ý nghĩa lâu dài.

Chúng ta cần tiếp tục tìm kiếm, hệ thống hóa các tư liệu lịch sử; bảo tồn gia phả, thần tích, ngọc phả, sắc phong, văn bia, hoành phi, câu đối; kết nối các chi họ, địa phương có di tích thờ phụng các bậc tiền nhân họ Trương; đồng thời khuyến khích thế hệ trẻ tìm hiểu lịch sử, nuôi dưỡng lòng tự hào và ý thức trách nhiệm với cội nguồn.

Mỗi di tích được bảo tồn là một địa chỉ giáo dục truyền thống. Mỗi tấm bia được phục dựng là một dấu mốc lưu giữ ký ức. Mỗi nghĩa cử hướng về tổ tiên là một hạt giống tốt đẹp được gieo vào lòng thế hệ trẻ. Và mỗi người con họ Trương, dù ở bất cứ nơi đâu, khi luôn nhớ về cội nguồn, sống có trách nhiệm với gia đình, dòng họ và đất nước, chính là đang góp phần viết tiếp những trang sử vẻ vang của cha ông.

Hội đồng họ Trương Việt Nam trân trọng ghi nhận tấm lòng, nghĩa cử cao đẹp của ông Trương Văn Hiền, Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới. Phó Chủ tịch Hội đồng họ Trương Nghệ Tĩnh trong việc cung tiến phục dựng văn bia Đền Xà (Đền Nhị Trương). Đây không chỉ là một việc làm có ý nghĩa đối với một di tích, mà còn là biểu hiện sinh động của truyền thống uống nước nhớ nguồn, tinh thần trách nhiệm và tình cảm hướng về Tiền nhân của người con họ Trương. Mong rằng nghĩa cử này sẽ tiếp tục lan tỏa, khơi dậy tình yêu cội nguồn và tinh thần đóng góp trong cộng đồng họ Trương trên khắp mọi miền đất nước.

Để mỗi người, tùy theo điều kiện và khả năng của mình, đều có thể góp một phần công sức vào sự nghiệp chung: gìn giữ di sản, bảo tồn truyền thống, kết nối các thế hệ và xây dựng dòng họ ngày càng đoàn kết, phát triển. Mai sau, khi thời gian trôi qua, khi những thế hệ hôm nay đã trở thành ký ức, tấm bia đá vẫn có thể đứng đó giữa không gian linh thiêng của Đền Xà, lưu giữ những dòng chữ, những dấu ấn và tình cảm của người đi trước. Các thế hệ con cháu khi trở về sẽ hiểu rằng: đã có những người đi trước dành tâm huyết để gìn giữ nơi này; đã có những người con của dòng họ bằng tình cảm và trách nhiệm của mình góp phần lưu lại di sản cho hậu thế. Đó chính là giá trị lớn nhất của việc hướng về cội nguồn.

Bởi một dòng họ có thể tự hào về lịch sử hàng nghìn năm, nhưng chỉ thực sự trường tồn khi các thế hệ hôm nay biết trân trọng quá khứ, sống xứng đáng với tiền nhân và có trách nhiệm trao truyền những giá trị tốt đẹp cho mai sau.

BAN TRUYỀN THÔNG HỘI ĐỒNG HỌ TRƯƠNG VIỆT NAM