TRANG PHỤC TRONG NGHI LỄ TRUYỀN THỐNG

LỄ NGHI VÀ TRANG PHỤC TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM

Văn hóa Việt Nam là sự giao thoa giữa lễ nghi và hình thức. Trong đó, trang phục không chỉ để mặc mà còn là biểu tượng của đạo đức, thứ bậc và lòng tự tôn dân tộc.

Hành trình hình thành Quốc phục: Áo dài ngũ thân

Mặc dù trải qua nhiều biến cố lịch sử khiến quốc phục chưa có điển chế hiện hành thống nhất cho mọi hoạt động, nhưng bộ áo dài ngũ thân, khăn đóng vẫn mặc nhiên tồn tại trong tâm thức người Việt như một biểu tượng di sản.

Nguồn gốc và sự phát triển

-Trước năm 1558: Trang phục người Việt chưa có điển chế cụ thể.

-Giai đoạn 1558 – 1744: Khi vào xây dựng xứ Đàng Trong, lưu dân mang theo trang phục miền Bắc, kết hợp với sự tiếp biến văn hóa Chăm Pa để tạo nên bộ "quần chân áo chít" (sau này gọi là áo dài năm khuy).

-Dưới thời Chúa Nguyễn Phúc Khoát (1744): Ông ban đạo dụ quy định thống nhất trang phục cho xứ Đàng Trong để phân biệt với phong tục người phương Bắc, khẳng định tính độc lập về văn hóa.

-Dưới thời Vua Minh Mạng (1830): Trang phục này chính thức được điển chế hóa trên quy mô toàn quốc, trở thành bộ Quốc phục của người Việt.

Cấu tạo và Triết lý Nho giáo

Các bậc tiền nhân khi thiết kế bộ trang phục đã lồng ghép vào đó những bài học sâu sắc về nhân sinh:

-Áo ngũ thân: Gồm 4 thân ngoài (tượng trưng cho tứ thân phụ mẫu: cha mẹ mình và cha mẹ vợ/chồng) và 1 thân con nằm trong (tượng trưng cho bản thân người mặc).

-Năm chiếc khuy: Tượng trưng cho Ngũ thường (Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín).

-Khăn đóng: Có nguồn gốc từ chiếc khăn vấn tóc.

+Lớp chữ NHẤT (-): Dành cho tầng lớp quyền quý, vua chúa.

+Lớp chữ NHÂN (人): Dành cho tầng lớp bình dân.

+Thường có 5 hoặc 7 vòng cuốn, tượng trưng cho đạo lý làm người.

Sự tiếp biến văn hóa và Trang phục hiện đại

Cuối thế kỷ XIX, khi người Pháp vào Việt Nam, lối sống phương Tây bắt đầu ảnh hưởng mạnh mẽ đến cách ăn mặc của người Việt vì tính tiện dụng.

-Quần Âu: Có nguồn gốc từ châu Âu, đặc điểm là ống đứng, có ly, cạp cứng và túi xéo.

-Áo Sơ mi: Phiên âm từ tiếng Pháp "Chemise", vốn là áo mặc bên trong áo Vest, sau trở thành trang phục mặc ngoài phổ biến.

-Sơ Vin & Comple: Những khái niệm mới về việc đóng thùng và mặc đồng bộ áo vest - quần tây dần trở thành quy chuẩn cho trang phục công sở và ngoại giao hiện đại.

Mối quan hệ giữa Lễ nghi và Trang phục

Ngày nay, dù trang phục phương Tây chiếm ưu thế trong đời sống thường nhật, nhưng bộ áo dài khăn đóng vẫn giữ vị trí độc tôn trong các không gian văn hóa tâm linh và dòng họ.

Lễ nghi và Trang phục là hai mặt không thể tách rời:

-Lễ nghi: Là quy phạm hành vi, cách hành xử và thứ bậc trong gia đình, xã hội.

-Trang phục: Là ngôn ngữ hình thái, biểu đạt địa vị, vai vế và tính chất trang trọng của buổi lễ.

Trong các nghi lễ gia tộc như cưới hỏi, tang ma, lễ họ hay Tết cổ truyền, việc mặc bộ quốc phục không chỉ là giữ gìn nề nếp gia phong mà còn là cách người Việt thực hành đạo lý "Uống nước nhớ nguồn".

Triết lý về Lễ nghi trong truyền thống Á Đông

Trong văn hóa Á Đông, "Lễ" không chỉ là hình thức mà còn là nền tảng cốt lõi để "Trị quốc, Tề gia". Lễ nghi là sự thể hiện lòng thành kính, tôn ti trật tự và đạo lý làm người. Hệ thống lễ nghi truyền thống bao gồm:

-Tế lễ: Tế tự Tổ tiên, tế Thần linh.

-Hôn lễ & Tang lễ: Các nghi thức trọng đại của đời người.

-Triều lễ & Gia lễ: Quy tắc ứng xử trong triều đình và trong gia tộc.

Tại Việt Nam, từ ngàn xưa, Lễ nghi luôn được quy định chặt chẽ thông qua Điển chế (quy định pháp lý) và Sắc phục (trang phục tương ứng với địa vị).

Ý nghĩa của Lễ phục (Áo Tấc/Áo tay rộng)

Trong các đại lễ, Áo Tấc (áo dài ngũ thân tay thụng) được chọn làm lễ phục chính thức. Trang phục này mang ý nghĩa vượt xa giá trị thẩm mỹ:

-Phân định tôn ti: Nhìn vào trang phục có thể nhận biết vai vế, chức trách của từng thành viên trong buổi lễ.

-Tính công tâm: Khi khoác lên mình lễ phục, cá nhân không còn đại diện cho cái tôi riêng biệt mà đang thực hiện trọng trách chung của dòng họ, tổ chức. Đây là mức độ trang trọng cao nhất trong phép tắc ăn mặc.

Quy định trang phục tại Nhà thờ họ Trương Việt Nam

Nhà thờ họ Trương là công trình tâm linh chung của con cháu họ Trương trên toàn quốc. Để giữ gìn sự nghiêm cẩn và tôn nghiêm, quy định về trang phục đối với các thành viên và khách thập phương được thiết lập như sau:

Đối với Ban Quản lý và Người hành lễ

1. Thủ từ: Khi thực hiện nghi thức dâng hương, đăng trà hàng ngày phải mặc trang phục truyền thống (áo dài, khăn đóng đen). Chỉ khi làm vệ sinh, quét dọn mới mặc thường phục.
2. Ban Quản lý & Ban Nghi lễ: Bắt buộc sử dụng trang phục lễ nghi khi thực hiện các nhiệm vụ trong buổi tế.
3. Lãnh đạo Hội đồng Họ Trương Việt Nam (HĐHTVN): Chủ tịch, Phó Chủ tịch hoặc người đại diện khi đứng chủ lễ hoặc tham gia ban tế bắt buộc phải mang lễ phục đúng điển chế.

Đối với các đoàn đại biểu và cá nhân về dự lễ

4. Đoàn đại diện HĐHT các địa phương: Khuyến nghị và yêu cầu có trang phục truyền thống của đoàn khi về dự đại lễ tại Nhà thờ tổ.
5. Bà con dòng họ và khách thập phương: Khuyến khích con cháu mặc trang phục truyền thống khi về lễ Tổ. Trong trường hợp không có, yêu cầu trang phục phải chỉnh chu, kín đáo và lịch sự, thể hiện lòng tôn kính nơi cửa Tổ.

Trương Đăng Duệ

Chủ tịch Hội đồng họ Trương Quảng Trị

Ngày 24 tháng 02 năm 2026 (Tức ngày mồng 8 tháng Giêng năm Bính Ngọ)